استئوپروز یا پوکی استخوان ( Osteoporosis-OP) بیماری استخوان است که موجب کاهش تراکم مواد معدنی استخوانی به علت کمبود مواد معدنی , کمبود کلسیم و ویتامین دی (Vit. D) وسایر شده و راه هایی باعث پیشگیری آن می شود که جواب آزمایش تراکم استخوان آن را با هم بررسی می کنیم.
شکل 1 : مراحل پیشرفت پوکی استخوان
از نظر عملی کاهش تراکم به میزان 2/5 واحد از میانگین رده سنی افراد جوان همان جنس، استئوپروز محسوب می شود که به صورت 2/5- T-Scoreنیز بیان میشود . به طور معمول در افرادی که تراکم استخوان به میزان یک واحد از حد طبیعی جوانان کمتر باشد احتمال ابتلا به استئوپروز زیاد است.
عوامل خطر شایع برای پوکی استخوان
- جنسیت زن
- کمبود ویتامین D3
- کم تحرکی مفرط
- سن
- اعتیاد به سیگار
- کاهش کلسیم دریافتی از طریق دارو یا تغذیه
- کمبود وزن یا لاغری مفرط
- اعتیاد به الکل
- کمبود استروژن
- کمبود مصرف پروتئین
- یائسگی زودرس
- سقوط های مکرر
- فعالیت جسمی ناکافی
- بیماری های مزمن
- آمنوره طولانی مدت پیش از یائسگی
پوکی استخوان در چه افرادی شایع است ؟
- شیوع پوکی استخوان در زنان شایع تر از مردان است
- با افزایش سن : با افزایش سن بافت استخوانی به صورت پیشرونده از دست میرود و احتمال بروز استئوپروز افزایش می یابد
- بیماری های مزمن
شایعترین نقاط دچار پوکی استخوان کدامند ؟
ناحیه ی گردن فمور در ناحیه لگن (Femoral neck)
مهره های سوم تا پنجم کمری (Lumbar vertebral)
مچ دست ها (Wrist)
بازوها با شیوع کمتر (Arm)
تفسیر جواب گزارش آزمایش سنجش تراکم استخوان
تفسیر آزمایش پوکی استخوان( استئوپروز) بر اساس سازمان بهداشت جهانی :
- طبیعی: T-Score به میزان 1- یا بیشتر
- استئوپنی ( کمبود تراکم استخوان) : T-Score به میزان 1/1- تا 2/4-
- استئوپروز ( پوکی استخوان ) : T-Score به میزان 2/5- یا بیشتر
درمان استئوپروز چیست ؟
روشهای پیشگیری از پوکی استخوان ( استئوپروزیس) بر اساس نظر بنیاد ملی استئوپروز :
- رژیم غذایی غنی از کلسیم و ویتامین D
- مصرف ویتامین های گروه B شامل B1, B9, B12 و نیز ویتامین های C و E
- تمریناتی که شامل تحمل وزن (Weight Bearing) هستند شامل پیاده روی و ورزش ها باشگاه
- سبک زندگی سالم بدون مصرف الکل و سیگار
- سنجش تراکم استخوان و درمان دارویی در صورت نیاز
انواع پوکی استخوان کدامند؟
(الف) استئوپروز اولیه: عوامل خطرساز برای ابتلا به استئوپروز اولیه شامل یائسگی، نژاد آسیایی یا سفید پوستان، سابقه خانوادگی، وزن کم، فعالیت فیزیکی کم یا صفر و اعتیاد به سیگار است. دیگر عوامل خطرساز عبارتند از بستری شدن طولانی مدت در تخت و افزایش سن.
(ب) استئوپروز ثانویه : استئوپروز ثانویه به علت برخی بیماریها مانند بیماری های گوارشی، هایپرتیروئیدیسم نارسایی مزمن کلیوی مصرف بیش از حد الکل آرتریت روماتوئید جوانان اسپوندیلیت انکیلوزان، لوپوس، سندرم درد ناحیه ای مرکب نوع یک و مصرف داروهایی مثل گلوکوکورتیکوئیدها عارض میشود.
چه افرادی باید آزمایش تراکم استخوان بدهند ؟
براساس توصیه بنیاد ملی استئوپروز (NOF) , انجام سنجش تراکم استخوان در زنان یائسه را سفارش می کند، زیرا در زنان که علاوه بر سن، جنس و کاهش استروژن عوامل خطر دیگری نیز برای استئوپروز وجود دارد. به علاوه توصیه می شود در زنان ۶۰ تا ۶۵ سال , هر سال سنجش تراکم استخوان انجام شود. این آزمایش از گردن استخوان ران و مهره های کمری استفاده می شود.
ویتامین D بر پوکی استخوان چه اثری دارد؟
کمبود شدید ویتامین D در بزرگسالان موجب استئومالاسی ( نرمی استخوان) میشود . این کمبود در عرضهای جغرافیایی شمالی تغذیه نامناسب سوء جذب کلسیم، بیماری های مزمن کبدی یا کلیوی دیده میشود. دریافت ویتامین D و کلسیم اضافه از اثرات فصلی کمبود ویتامین D بر متابولیسم استخوان پیشگیری میکند .
کلسیم بر پوکی استخوان چه اثری دارد؟
محرومیت از کلسیم در بزرگسالی به هایپوپاراتیروئیدیسم ثانویه منجر شده و میزان بازسازی استخوان را کاهش میدهد. هورمون پاراتورمون دفع کلسیم از طریق کلیه را کم کرده و میزان آن را در خون افزایش میدهد. اگر کل کلسیم دریافتی در روز کمتر از ۴۰۰mg باشد. احتمال آسیب به دستگاه اسکلتی افزایش می یابد ولی اگر این میزان دریافت ۶۰۰mg تا ۸۰۰ باشد، احتمال آسیب دستگاه اسکلتی کم میشود
هورمون جنسی بر پوکی استخوان چه اثری داد؟
افزایش هورمون جنسی در دوران بلوغ برای به حداکثر رسیدن بلوغ اسکلتی و استحکام استخوان ها لازم است. در این دوره سال های اول (بزرگسالی تراکم استخوان به حداکثر میزان خود میرسد تغذیه و سبک زندگی نیز نقش مهمی در رشد دارند؛ ولی عوامل ژنتیکی نقش تعیین کننده ای در میزان حداکثر تراکم استخوانی دارند.
چه بیماری های مزمن بر پوکی استخوان اثر دارند؟
بیماری های مختلف ژنتیکی و یا اکتسابی احتمال استئوپروز را افزایش میدهند از جمله این بیماری ها :
- هایپوگنادی، سندرم ترنر , بی اشتهایی عصبی , آکرومگالی , گاسترکتومی ( برداشتن معده یا بخشی از آن)
- اختلالات خونی هموفیلی تالاسمی، اختلالات ارثی سندرم مارفان و … اشاره کرد.
هورمون استروژن بر پوکی استخوان چه اثری دارد؟
کمبود استروژن زمینه از دست رفتن استخوان را فراهم می آورد. شایعترین نوع کمبود استروژن از توقف عملکرد تخمدانها در زمان یائسگی بروز می کند که به طور متوسط در ۵۱ سالگی اتفاق می افتد. پس با میزان فعلی امید به زندگی زنان به طور متوسط ۳۰ سال را بدون تولید استروژن توسط تخمدانها سپری میکنند. پس شکستگی مهره ها شایعترین نتیجه اولیه کمبود استروژن است.
عوارض جانبی داروها بر پوکی استخوان چیست ؟
استفاده بالینی داروهای دارای گلکوکورتیکوئید، سیکلوسپورین , سیتوتوکسیک ضد تشنج، مصرف الكل مصرف زیاد و سایر به طور بالقوه بر استخوان اثر تخریبی دارد علت شایع استئوپروز مصرف گلکوکورتیکوئیدها است گاهی اوقات مصرف داروها اثر بیماری در استئوپروز را تقویت میکنند. اثرات تخریبی سایر داروها بر استخوان از گلکوکورتیکوئیدها کمتر است. بیماران پیوند اعضا به دلیل مصرف داروهای سرکوبگر ایمنی مانند سیکلوسپورین استعداد زیادی برای کمبود تراکم استخوان و شکستگی دارند.
اثر مصرف سیگار بر پوکی استخوان
مصرف طولانی مدت سیگار بر تراکم استخوان اثر تخریبی دارد. به طور متوسط زنان سیگاری یک تا دو سال زودتر یائسه میشوند. از دیگر اثرات آن میتوان به ایجاد ناخوشی سستی کاهش فعالیت بدنی و نیاز به درمان دارویی استفاده از گلکوکورتیکوئیدها برای بیماری ریوی اشاره کرد.
اثر ورزش و فعالیت فیزیکی بر پوکی استخوان
- بی حرکتی طولانی مدت در بستر یا فلج عضو باعث از دست رفتن چشمگیر بافت استخوانی می شود.
- ورزشکاران نسبت به عموم مردم تراکم استخوانی بیشتری دارند.
- اثر سودمند افزایش فعالیت جسمی بر تراکم استخوانی در کودکان بیشتر از بزرگسالان است.
- احتمال شکستگی در جوامع روستایی و در کشورهایی که فعالیت جسمی تا سنین پیری حفظ میشود، کمتر است.
- ورزش در بزرگسالی اثر کم تا متوسطی بر افزایش تراکم استخوان دارد..
چه زمانی نیاز به درمان تراکم استخوان است ؟
سن ۵۰ سالگی و مقارن با یائسگی زمان مناسبی برای بررسی عوامل خطر استئوپروز است. سنجش تراکم استخوان در این زمان مناسب است. برای بررسی عوامل خطر استئوپروز اخذ شرح حال و معاینه دقیق انجام می شود. طبق اعلام بنیاد ملی استئوپروز در صورت کاهش تراکم به مقدار بیش از ۲/۵ نسبت به تراکم افراد جوان یا ۲/۵ > T-score باید به درمان اقدام شود. در زنانی که علاوه بر یائسگی عوامل خطر دیگری نیز وجود دارند در صورت کاهش تراکم کردن فمور ران به اندازه ۲ > T-score درمان شروع می شود.
درمان دارویی پوکی استخوان چیست ؟
بیس فسفونات ها: بیس فسفوناتها اساس پیشگیری و درمان استئوپروز را تشکیل می دهند. بیس فسفوناتها مانع از سنتز کلسترول در استئوکلاستها شده و آنها را از بین میبرد. . رالوکسیفن برای پیشگیری و درمان استئوپروز مورد تائید قرار گرفته است. همچنین برای کنترل و درمان استئوپروز میتوان از هورمون درمانی جایگزین کلسی تونین و هورمون پاراتیروئید استفاده نمود.
